Cyfrowe Archiwum Związku Żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych to internetowa baza dokumentów poświęconych żołnierzom polskiego podziemia niepodległościowego działającego podczas II wojny światowej oraz po jej zakończeniu. Projekt prowadzony jest przez Związek Żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych, a jego głównym celem jest zabezpieczenie, digitalizacja, opracowanie i udostępnienie materiałów archiwalnych związanych z działalnością kombatantów.

Wbrew nazwie zasób nie ogranicza się wyłącznie do osób związanych z Narodowymi Siłami Zbrojnymi. W archiwum można odnaleźć dokumenty dotyczące żołnierzy NSZ, Narodowej Organizacji Wojskowej, Narodowego Zjednoczenia Wojskowego, Organizacji Wojskowej Związek Jaszczurczy, Armii Krajowej, Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” oraz innych organizacji i formacji polskiego podziemia.

Dla osób prowadzących badania genealogiczne szczególnie wartościowe są dokumenty dotyczące konkretnych żołnierzy i członków organizacji. W zbiorach znajdują się między innymi deklaracje członkowskie, własnoręcznie sporządzane życiorysy, karty ewidencyjne, fotografie, wspomnienia, wnioski o awanse i odznaczenia, wyroki sądowe, pisma urzędowe i organizacyjne, czasopisma oraz materiały filmowe.

Życiorysy są szczególnie interesującym źródłem genealogicznym. Mogą zawierać informacje znacznie wykraczające poza podstawowe dane osobowe. W opisach dokumentów pojawiają się nazwiska i pseudonimy, nazwy miejscowości, informacje o przynależności do organizacji i oddziałów, udziale w walkach, aresztowaniach, więzieniach, zesłaniach czy represjach ze strony władz komunistycznych.

Przykładowe materiały dotyczą nie tylko samej działalności konspiracyjnej podczas okupacji niemieckiej. W archiwum można znaleźć informacje o osobach aresztowanych i więzionych w okresie PRL, zesłanych na Syberię, osadzonych w więzieniach w Rawiczu czy Wronkach, a także dokumentację związaną z późniejszym potwierdzaniem działalności kombatanckiej.

Wśród udostępnianych materiałów znajdują się również dokumenty dotyczące przyznawania uprawnień kombatanckich. Są to między innymi decyzje, protokoły z przeglądu dokumentów oraz ich uzasadnienia. Tego rodzaju materiały mogą być bardzo przydatne podczas odtwarzania wojennych i powojennych losów członka rodziny.

Archiwum zawiera także oryginalną dokumentację organizacyjną i wojskową. Można odnaleźć między innymi rozkazy, meldunki, charakterystyki oficerów oraz dokumenty dotyczące działalności konkretnych oddziałów. Przykładem są zachowane materiały Okręgu Kieleckiego NSZ z 1944 roku oraz dokumentacja dotycząca Okręgu Lubelskiego.

Dużą zaletą serwisu jest sposób opracowania materiałów. Dokumenty są opisywane za pomocą nazwisk, pseudonimów, nazw organizacji, miejscowości, wydarzeń i innych haseł. Ułatwia to odnajdywanie informacji dotyczących konkretnej osoby bez konieczności wcześniejszej znajomości sygnatury archiwalnej. Wyszukiwarka została zaprojektowana tak, aby umożliwić przeglądanie zasobu między innymi według osób, pseudonimów, oddziałów, dat i wydarzeń.

Z genealogicznego punktu widzenia warto wyszukiwać nie tylko nazwisko przodka. Przydatne może być również sprawdzanie jego pseudonimu konspiracyjnego, miejscowości zamieszkania, nazwy oddziału lub organizacji, do której należał. Dokument dotyczący jednej osoby może wymieniać wielu innych żołnierzy, dowódców, świadków i członków organizacji, dzięki czemu możliwe jest odnalezienie kolejnych informacji o interesującym nas przodku.

Twórcy projektu zwracają uwagę, że w niektórych przypadkach w zbiorach Związku Żołnierzy NSZ zachowały się jedyne dokumenty lub relacje świadków potwierdzające działalność niepodległościową konkretnej osoby. Z tego względu archiwum może mieć szczególne znaczenie dla rodzin, które posiadają jedynie fragmentaryczne informacje o wojennych losach swoich krewnych.

Znaczna część dokumentacji powstała w latach 1990–2010 i została wytworzona lub przekazana przez kombatantów należących do Związku Żołnierzy NSZ. Materiały zostały uporządkowane, zabezpieczone konserwatorsko, zarchiwizowane, zanonimizowane i zdigitalizowane, a większość z nich następnie udostępniono w internecie.

Zasób Cyfrowego Archiwum jest nadal rozwijany. Według informacji podawanych przez jego twórców obejmuje dokumentację pochodzącą między innymi z województw lubelskiego, śląskiego, pomorskiego, zachodniopomorskiego, wielkopolskiego i podlaskiego. Docelowo mają zostać włączone materiały ze wszystkich okręgów Związku, dokumentacja Zarządu Głównego oraz prywatne archiwa przekazywane przez kombatantów.

Cyfrowe Archiwum NSZ może być więc bardzo wartościowym źródłem dla osób badających wojenne i powojenne losy swoich przodków. Nie jest typową bazą genealogiczną zawierającą akty urodzeń, małżeństw i zgonów. Jego wartość polega na możliwości odnalezienia dokumentów osobowych, życiorysów, fotografii i relacji, które pozwalają poznać działalność konkretnego człowieka, jego pseudonim, oddział, współpracowników oraz wydarzenia, w których uczestniczył.

W przypadku poszukiwania osoby związanej z polskim podziemiem niepodległościowym warto więc sprawdzić Cyfrowe Archiwum NSZ nawet wtedy, gdy nie była ona członkiem Narodowych Sił Zbrojnych. Zasób obejmuje bowiem materiały dotyczące wielu organizacji i może dostarczyć informacji, których nie znajdziemy w tradycyjnych księgach metrykalnych.