Ortsfamilienbücher to serwis genealogiczny poświęcony tzw. Ortsfamilienbücher, czyli lokalnym księgom rodzinnym. Tego rodzaju opracowania są szczególnie popularne w genealogii niemieckiej i mogą być niezwykle pomocne przy badaniu rodzin zamieszkujących przez wiele pokoleń tę samą miejscowość lub parafię.

Nazwa Ortsfamilienbuch oznacza w przybliżeniu „lokalną księgę rodzin”. Spotyka się również skróty OFB oraz OSB – Ortssippenbuch. W przeciwieństwie do zwykłego indeksu metryk księga rodzinna próbuje połączyć pojedyncze akty chrztów, urodzeń, małżeństw i zgonów w kompletne rodziny.

Oznacza to, że zamiast osobnych wpisów dotyczących narodzin Jana, jego ślubu oraz narodzin jego dzieci użytkownik może otrzymać jeden uporządkowany rekord rodzinny pokazujący małżonków, ich rodziców i dzieci. Jest to jedna z największych zalet tego rodzaju opracowań.

Podstawą Ortsfamilienbücher są najczęściej księgi kościelne. Autor opracowania analizuje wpisy chrztów, ślubów i pogrzebów, a następnie próbuje ustalić związki pomiędzy występującymi w nich osobami. W zależności od projektu wykorzystywane mogą być również akta stanu cywilnego, spisy mieszkańców, księgi podatkowe, dokumenty sądowe, księgi gruntowe, wykazy wojskowe i inne źródła.

Dzięki temu rekord dotyczący jednej osoby może zawierać imię i nazwisko, nazwisko panieńskie, datę i miejsce urodzenia lub chrztu, datę i miejsce ślubu, dane małżonka, datę i miejsce śmierci lub pochówku, informacje o rodzicach oraz wykaz dzieci.

W bardziej szczegółowych opracowaniach mogą pojawiać się również zawody, adresy, nazwy gospodarstw, informacje o migracji, status społeczny, wyznanie, przyczyna śmierci czy dodatkowe uwagi pochodzące z dokumentów.

Największą zaletą Ortsfamilienbücher jest możliwość szybkiego przechodzenia pomiędzy kolejnymi pokoleniami. Jeżeli rodzice danej osoby zostali prawidłowo zidentyfikowani, można przejść do ich rekordów, następnie do ich rodziców i w ten sposób odtwarzać kolejne generacje rodziny.

Bardzo przydatne jest również przeglądanie wszystkich osób noszących określone nazwisko w danej miejscowości. W niewielkich wsiach może się okazać, że większość osób o tym samym nazwisku należała do kilku powiązanych ze sobą gałęzi rodzinnych.

Dla polskich genealogów Ortsfamilienbücher są szczególnie interesujące podczas badań rodzin z terenów znajdujących się dawniej w granicach Niemiec i Prus. Dotyczy to przede wszystkim Śląska, Pomorza, Prus Wschodnich, Prus Zachodnich, Wielkopolski i Nowej Marchii.

Warto pamiętać, że miejscowości znajdujące się obecnie w Polsce mogą występować pod dawnymi nazwami niemieckimi. Podczas poszukiwań trzeba więc sprawdzać zarówno nazwę współczesną, jak i historyczną, na przykład Breslau – Wrocław, Stettin – Szczecin, Danzig – Gdańsk, Posen – Poznań, Allenstein – Olsztyn czy Elbing – Elbląg.

Jeszcze większe znaczenie ma to w przypadku niewielkich miejscowości. Wiele wsi po 1945 roku otrzymało zupełnie nowe polskie nazwy, a część osad obecnie już nie istnieje. Przed rozpoczęciem poszukiwań warto więc ustalić dawną niemiecką nazwę miejscowości, historyczny Kreis, czyli powiat, oraz parafię, do której należeli mieszkańcy.

Lokalne księgi rodzinne mogą być szczególnie pomocne w przypadku rodzin ewangelickich. Na dawnych terenach niemieckich zachowało się wiele opracowań tworzonych na podstawie ewangelickich ksiąg kościelnych. Nie oznacza to jednak, że serwis ogranicza się wyłącznie do jednego wyznania – charakter źródeł zależy od konkretnej miejscowości i dostępnej dokumentacji.

Podczas korzystania z Ortsfamilienbuch trzeba pamiętać o jednej bardzo ważnej zasadzie: jest to opracowanie genealogiczne, a nie oryginalny dokument.

Autor księgi musiał samodzielnie ustalić, że przykładowo Johann Müller ochrzczony w 1785 roku jest tą samą osobą, która dwadzieścia lat później zawarła małżeństwo i została ojcem kolejnych dzieci. Przy popularnych nazwiskach i powtarzających się imionach takie ustalenia nie zawsze są oczywiste.

Dlatego informacje znalezione w Ortsfamilienbuch najlepiej traktować jako bardzo wartościową wskazówkę, ale najważniejsze dane dotyczące własnych bezpośrednich przodków warto następnie potwierdzić w oryginalnych księgach kościelnych lub aktach stanu cywilnego.

Trzeba również zwracać uwagę na warianty nazwisk. W starszych dokumentach nazwisko jednej osoby mogło być zapisywane na kilka sposobów. Dotyczy to szczególnie rodzin polskich, kaszubskich, mazurskich czy śląskich występujących w niemieckojęzycznych księgach.

Ortsfamilienbücher mogą pomóc także w badaniu migracji. Jeżeli przy osobie podano, że pochodziła z innej miejscowości albo później się wyprowadziła, taka informacja może wskazać miejsce, w którym należy kontynuować poszukiwania. W ten sposób można przejść z jednej lokalnej księgi rodzinnej do kolejnej.

Serwis jest szczególnie wartościowy w sytuacji, gdy rodzina mieszkała w jednej miejscowości przez kilka pokoleń. Zamiast przeglądać tysiące stron ksiąg parafialnych, można najpierw wykorzystać opracowaną księgę rodzinną do stworzenia wstępnej rekonstrukcji rodziny, a później sprawdzać poszczególne informacje w dokumentach źródłowych.

Warto wyszukiwać również nazwiska osób niespokrewnionych bezpośrednio z badaną linią. Świadkowie ślubów, rodzice chrzestni i mieszkańcy sąsiednich gospodarstw często należeli do dalszej rodziny. Analiza całej społeczności może więc pomóc rozwiązać problem, którego nie da się wyjaśnić na podstawie samych metryk bezpośrednich przodków.

Ortsfamilienbücher są szczególnie przydatne przy badaniach sięgających XVIII i XIX wieku, a w niektórych miejscowościach opracowania mogą prowadzić jeszcze dalej w przeszłość. Zakres chronologiczny zależy jednak od tego, kiedy rozpoczęto prowadzenie ksiąg oraz które dokumenty przetrwały do naszych czasów.

Strona może więc stanowić bardzo dobre uzupełnienie takich serwisów jak Archion, FamilySearch, Matricula, Geneteka czy zasoby polskich i niemieckich archiwów. Różnica polega na tym, że tam często otrzymujemy pojedynczy dokument lub indeks, natomiast Ortsfamilienbuch przedstawia próbę rekonstrukcji całej lokalnej społeczności rodzinnej.

Dla genealoga najlepszą metodą korzystania z takich zasobów jest rozpoczęcie od miejscowości, a dopiero następnie od nazwiska. Najpierw warto ustalić, czy dla interesującej nas miejscowości istnieje Ortsfamilienbuch, jaki okres obejmuje i na podstawie jakich źródeł został opracowany. Dopiero później należy przejść do wyszukiwania konkretnych osób.

Ortsfamilienbücher są zatem jednym z najbardziej praktycznych narzędzi niemieckiej genealogii lokalnej. Dobrze opracowana księga może w ciągu kilku minut wskazać kilka pokoleń rodziny, rodzeństwo przodków, małżeństwa i powiązania z innymi rodzinami. Uzyskane informacje powinny jednak stanowić punkt wyjścia do weryfikacji w oryginalnych źródłach.

Obecnie bezpośredni dostęp do serwisu może być dodatkowo chroniony mechanizmem zabezpieczającym stronę przed automatycznymi zapytaniami, dlatego nie wszystkie jego podstrony dają się odczytać automatycznie.