ZDB, czyli Zeitschriftendatenbank, to jeden z największych na świecie katalogów bibliograficznych poświęconych wydawnictwom ciągłym. Baza obejmuje czasopisma, gazety, roczniki, serie wydawnicze, periodyki elektroniczne, bazy danych i inne publikacje ukazujące się okresowo. Rejestrowane są wydawnictwa ze wszystkich krajów, we wszystkich językach i bez ograniczenia chronologicznego.

Dla genealoga ZDB jest przede wszystkim narzędziem pozwalającym ustalić, gdzie zachowały się dawne gazety i czasopisma. Ma to duże znaczenie podczas poszukiwania informacji, których nie znajdziemy w księgach metrykalnych. Dawna prasa może zawierać nekrologi, ogłoszenia rodzinne, informacje o ślubach, jubileuszach, wypadkach, działalności zawodowej, przedsiębiorstwach, stowarzyszeniach oraz wydarzeniach dotyczących mieszkańców konkretnej miejscowości.

ZDB nie jest biblioteką cyfrową w tradycyjnym znaczeniu. Serwis przede wszystkim informuje, jakie wydawnictwo istniało, w jakich latach się ukazywało oraz które biblioteki posiadają jego poszczególne roczniki. Sama ZDB nie służy do przechowywania skanów i pełnych tekstów. Jeżeli jednak dane czasopismo lub gazeta zostały zdigitalizowane w innym serwisie, rekord może prowadzić do wersji elektronicznej.

Skala katalogu jest bardzo duża. ZDB zawiera ponad 2 miliony opisów tytułów, w tym dziesiątki tysięcy gazet oraz setki tysięcy czasopism elektronicznych i serii. Informacje o swoich zbiorach przekazują tysiące bibliotek i instytucji z Niemiec oraz Austrii.

Za funkcjonowanie i rozwój Zeitschriftendatenbank odpowiadają wspólnie Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz oraz Deutsche Nationalbibliothek. Dane o zasobach są natomiast tworzone we współpracy z bibliotekami uczestniczącymi w projekcie.

Dla polskich genealogów ZDB jest szczególnie interesująca podczas badań rodzin pochodzących z terenów, które przed 1945 rokiem należały do Niemiec lub wcześniej do Prus. Dotyczy to między innymi Śląska, Pomorza, Wielkopolski, Prus Wschodnich, Prus Zachodnich, Brandenburgii i Nowej Marchii. W niemieckich bibliotekach zachowało się wiele gazet wydawanych w miejscowościach znajdujących się obecnie w granicach Polski.

Wyszukiwanie warto więc prowadzić przede wszystkim według historycznej niemieckiej nazwy miejscowości. Dla Poznania należy sprawdzić Posen, dla Wrocławia – Breslau, dla Szczecina – Stettin, dla Gdańska – Danzig, dla Bydgoszczy – Bromberg, dla Torunia – Thorn, a dla Olsztyna – Allenstein. W przypadku mniejszych miejscowości dobrze jest wcześniej ustalić ich dawną nazwę niemiecką oraz historyczny powiat.

Wyniki wyszukiwania można filtrować według wielu kryteriów. ZDB umożliwia między innymi ograniczenie wyników według okresu wydawania, języka, kraju wydania, rodzaju nośnika, częstotliwości publikacji, typu wydawnictwa oraz miejsca publikacji. Można także wyświetlić materiały dostępne bezpłatnie online i publikacje oznaczone jako zdigitalizowane.

Szczególnie ważna jest możliwość wyszukiwania gazet. Katalog zawiera obecnie ponad 70 tysięcy opisów tego rodzaju wydawnictw. Dzięki temu można ustalić, jakie tytuły prasowe wychodziły w określonym mieście lub regionie i gdzie zachowały się ich egzemplarze.

Po otwarciu konkretnego rekordu można znaleźć informacje bibliograficzne dotyczące danego tytułu. Zależnie od publikacji mogą one obejmować nazwę gazety lub czasopisma, wydawcę, miejsce wydania, okres ukazywania się, wcześniejsze i późniejsze tytuły oraz informacje o innych wersjach publikacji.

Jednym z najważniejszych elementów rekordu są informacje o zasobie bibliotecznym. Pozwalają one ustalić, która biblioteka posiada interesujący nas tytuł i jakie roczniki znajdują się w jej zbiorach. Jest to szczególnie istotne w przypadku starych gazet, ponieważ poszczególne roczniki jednego tytułu mogą być rozproszone pomiędzy kilkoma instytucjami. ZDB pełni właśnie funkcję centralnego katalogu takich zasobów.

Jeżeli publikacja została zdigitalizowana, warto sprawdzić dostępne w rekordzie odnośniki. ZDB stale rozwija dostęp do cyfrowych gazet na poziomie europejskim. W przypadku bezpłatnych czasopism elektronicznych możliwe jest bezpośrednie przejście z katalogu do publikacji. Przy materiałach objętych płatnym dostępem katalog może natomiast wskazywać biblioteki posiadające odpowiednią licencję.

Dla genealoga dawne gazety mogą być źródłem bardzo szczegółowych informacji. Nekrolog może podawać datę i miejsce śmierci, wiek zmarłego, nazwiska małżonka i dzieci, zawód, miejsce pogrzebu oraz nazwiska krewnych. Ogłoszenie ślubne może pomóc ustalić związki pomiędzy dwiema rodzinami, a ogłoszenia handlowe mogą wskazać adres i zawód przodka.

Lokalna prasa może być również pomocna podczas badania historii domu lub gospodarstwa. Ogłoszenia sprzedaży nieruchomości, licytacje, informacje gospodarcze i reklamy przedsiębiorstw mogą zawierać nazwiska właścicieli oraz adresy. W przypadku osób aktywnych społecznie można natrafić na informacje dotyczące działalności w stowarzyszeniach, szkołach, parafiach, samorządach lub organizacjach zawodowych.

ZDB może być przydatna również do odnajdywania czasopism genealogicznych i regionalnych. Wydawnictwa lokalnych towarzystw historycznych i genealogicznych często zawierają opracowania rodzin, transkrypcje dokumentów, wykazy mieszkańców, historie miejscowości, spisy poległych oraz inne materiały, które nie zawsze są dostępne w popularnych internetowych bazach genealogicznych.

Podczas poszukiwań trzeba pamiętać, że ZDB zazwyczaj nie przeszukuje treści artykułów znajdujących się wewnątrz dawnych gazet. Wpisanie nazwiska przodka nie musi więc przynieść rezultatu, nawet jeśli nazwisko rzeczywiście występuje w gazecie. Najpierw należy odnaleźć tytuł właściwy dla miejscowości i okresu, a następnie sprawdzić, czy gazeta została zdigitalizowana i czy serwis przechowujący skany posiada wyszukiwanie pełnotekstowe.

Najbardziej efektywna metoda wykorzystania ZDB w genealogii polega więc na rozpoczęciu od miejscowości. Po ustaleniu, gdzie mieszkał przodek, warto wpisać historyczną nazwę miasta lub regionu, ograniczyć wyniki do gazet i sprawdzić tytuły ukazujące się w interesującym okresie. Następnie należy ustalić, gdzie zachowały się poszczególne roczniki i czy są dostępne cyfrowo.

ZDB jest zatem przede wszystkim „mapą” prowadzącą do dawnych gazet i czasopism. Nie zastępuje Geneteki, FamilySearch ani baz metrykalnych, ale może stać się bardzo wartościowym narzędziem na dalszym etapie badań. Metryka pozwala ustalić podstawowe daty z życia przodka, natomiast odnaleziona dzięki ZDB lokalna gazeta może dostarczyć informacji o jego rodzinie, zawodzie, działalności społecznej i wydarzeniach z jego życia.

Szczególnie w przypadku badań nad rodzinami z dawnych ziem niemieckich i pruskich warto sprawdzać ZDB po ustaleniu miejscowości zamieszkania przodków. Odnalezienie tytułu lokalnej gazety może otworzyć zupełnie nowe źródło informacji o rodzinie i społeczności, w której żyła.