Odessa, działająca obecnie jako Odessa3, to bezpłatna cyfrowa biblioteka genealogiczna poświęcona przede wszystkim historii rodzinnej i kulturowej Niemców, którzy w XIX wieku emigrowali na tereny Imperium Rosyjskiego, oraz ich potomków rozproszonych później po różnych częściach świata. Serwis został stworzony z myślą o osobach prowadzących badania genealogiczne dotyczące ludności niemieckiej zamieszkującej Rosję i Europę Wschodnią.

Nazwa Odessa może być nieco myląca, ponieważ baza nie ogranicza się do samej Odessy ani terenów dzisiejszej Ukrainy. Zbiory dotyczą wielu regionów związanych z migracjami ludności niemieckiej, między innymi Besarabii, Wołynia, południowej Rosji, Prus, Polski, a także późniejszych miejsc osiedlania się emigrantów w Ameryce Północnej.

Historia projektu sięga 1993 roku. Jego twórcy już w początkowym okresie rozwoju Internetu dostrzegli problem rozproszenia informacji genealogicznych pomiędzy wieloma prywatnymi stronami i zbiorami. Odessa została pomyślana jako wspólna biblioteka pozwalająca zgromadzić materiały w jednym miejscu i umożliwić ich przeszukiwanie. Autorem i administratorem biblioteki jest Roger Ehrich.

Jedną z najważniejszych części serwisu jest rozbudowana wyszukiwarka. Pozwala ona przeszukiwać dokumenty znajdujące się w bibliotece i ograniczać wyniki do wybranych kategorii materiałów. System został zaprojektowany w taki sposób, aby pokazywać nie tylko dokument zawierający poszukiwane określenie, ale również fragment informacji, w którym ono występuje. Dzięki temu można szybko ocenić, czy znaleziony materiał dotyczy poszukiwanej osoby lub miejscowości.

Dla genealoga szczególnie wartościowe są znajdujące się w Odessa3 indeksy urodzeń, małżeństw i zgonów. Ważną częścią kolekcji są materiały pochodzące z protestanckich archiwów w Petersburgu. Zawierają one informacje metrykalne dotyczące niemieckich społeczności zamieszkujących różne obszary Imperium Rosyjskiego.

Bardzo rozbudowany jest zbiór dotyczący Besarabii. Obejmuje między innymi indeksy genealogiczne, informacje o urodzeniach, małżeństwach i zgonach oraz materiały związane z migracjami mieszkańców niemieckich kolonii. W bazie znajdują się między innymi Bessarabian Index, Christian Fiess Index oraz indeks formularzy dotyczących wyjazdów z Koblenz.

Osobną kategorię stanowią spisy ludności. W zbiorach znajdują się między innymi spisy niemieckich mieszkańców Stanów Zjednoczonych oraz materiały dotyczące mennonitów zamieszkujących południową Rosję. Część tych dokumentów pochodzi z końca XVIII i początku XIX wieku.

Odessa3 posiada również dokumentację dotyczącą migracji. Można znaleźć informacje pochodzące z list pasażerów statków, dokumentów imigracyjnych i naturalizacyjnych oraz innych materiałów związanych z przemieszczaniem się rodzin. Jest to szczególnie ważne podczas śledzenia losów osób, które opuściły Europę Wschodnią i wyemigrowały do Stanów Zjednoczonych, Kanady lub innych krajów.

Interesującym zasobem są również materiały dotyczące ziemi i własności. Kolekcja Land Records obejmuje indeksy map i dokumentów własnościowych, a także informacje o właścicielach gruntów w Prusach i Polsce. Dla osób prowadzących badania genealogiczne na dawnych ziemiach pruskich może to stanowić dodatkowe źródło informacji o miejscu zamieszkania i majątku rodziny.

W serwisie dostępna jest osobna kategoria Prussian-Polish Records. Obejmuje ona materiały związane z Prusami i Polską, w tym spisy ludności, dokumenty emigracyjne oraz informacje dotyczące własności ziemskiej. Z tego powodu Odessa3 może być interesująca również dla osób, których badania nie dotyczą bezpośrednio Niemców z Rosji, lecz rodzin mieszkających wcześniej na terenach Prus i ziem polskich.

W bibliotece można znaleźć także pliki GEDCOM i zestawienia genealogiczne poszczególnych rodzin. Osobna kategoria Family Histories obejmuje opracowane historie rodzinne, natomiast Village Compilations zawiera genealogie mieszkańców poszczególnych niemieckich wsi i kolonii, spisy ludności oraz dokumenty kościelne.

Ciekawą częścią zbiorów są opracowania dotyczące historii konkretnych miejscowości. Odessa udostępnia cyfrowe wersje lokalnych ksiąg jubileuszowych i historycznych oraz opracowania dotyczące niemieckich kolonii. Materiały te mogą zawierać informacje o mieszkańcach, rodzinach, szkołach, kościołach, gospodarstwach oraz ważnych wydarzeniach z historii danej miejscowości.

Wśród dostępnych kategorii znajdują się również wykazy cmentarne, nekrologi, fotografie, dokumentacja kościelna, bibliografie oraz indeksy nazw miejscowości. Szczególnie przydatne mogą być indeksy geograficzne, ponieważ podczas badań rodzin niemieckich z Europy Wschodniej ta sama miejscowość może występować w źródłach pod kilkoma różnymi nazwami.

Bardzo interesującą część Odessa3 stanowią dokumenty związane z II wojną światową. W kategorii War Documents znajdują się między innymi materiały EWZ, czyli Einwandererzentralstelle. Dokumentacja ta jest związana z niemiecką Centralą Imigracyjną i może zawierać informacje o osobach oraz rodzinach niemieckiego pochodzenia poddawanych podczas wojny procedurom przesiedleńczym i ewidencyjnym.

W zbiorach znajdują się również opracowania naukowe i historyczne dotyczące Niemców w Rosji. Osobny dział zawiera artykuły poświęcone między innymi deportacjom ludności niemieckiej w Związku Sowieckim, niemieckim koloniom w rejonie Morza Czarnego oraz historii i organizacji społeczności niemiecko-rosyjskich.

Z genealogicznego punktu widzenia jedną z największych zalet Odessa3 jest możliwość wyszukiwania nazwiska jednocześnie w wielu rodzajach źródeł. To samo nazwisko może pojawić się w księdze metrykalnej, spisie ludności, dokumencie emigracyjnym, wykazie pasażerów statku, dokumentacji EWZ albo opracowaniu dotyczącym konkretnej miejscowości. Połączenie tych informacji może pozwolić prześledzić migrację jednej rodziny przez kilka pokoleń.

Podczas poszukiwań warto sprawdzać różne warianty pisowni nazwiska. W wyniku migracji pomiędzy Prusami, Polską, Rosją i Ameryką nazwiska mogły być zapisywane w różnych formach. Podobny problem dotyczy nazw miejscowości, które mogły posiadać nazwy niemieckie, rosyjskie, polskie lub ukraińskie.

Odessa3 jest więc szczególnie wartościowym źródłem dla osób badających niemieckich przodków związanych z Europą Wschodnią. Połączenie metryk, spisów ludności, dokumentów migracyjnych, materiałów dotyczących własności ziemskiej, historii miejscowości, plików genealogicznych i dokumentacji wojennej pozwala śledzić zarówno poszczególne osoby, jak i migracje całych rodzin.

Serwis jest dostępny bezpłatnie. Warto korzystać z niego przede wszystkim poprzez wyszukiwarkę, wpisując nazwisko przodka, nazwę miejscowości lub oba określenia jednocześnie. W przypadku rodzin przemieszczających się pomiędzy Prusami, Polską, Rosją, Besarabią, Wołyniem i Ameryką Odessa3 może dostarczyć informacji, których trudno szukać w jednej tradycyjnej bazie genealogicznej.