Indeks Represjonowanych to internetowa baza poświęcona obywatelom polskim i osobom związanym z Polską, które doświadczyły represji sowieckich. Jest to jedno z najważniejszych źródeł dla osób poszukujących informacji o krewnych aresztowanych, więzionych, deportowanych, zesłanych lub osadzonych w łagrach na terenie Związku Sowieckiego. Baza jest obecnie udostępniana przez Instytut Pamięci Narodowej.

Początki projektu sięgają 1988 roku. Program naukowo-badawczy „Indeks Represjonowanych” był początkowo realizowany przez Archiwum Wschodnie, które gromadziło świadectwa osób znajdujących się po 17 września 1939 roku pod okupacją sowiecką oraz tych, które trafiły do więzień, łagrów i na zesłanie w ZSRS. Następnie prace prowadziła Fundacja Ośrodka KARTA. W 2002 roku patronat nad projektem objął Instytut Pamięci Narodowej, a w 2013 roku IPN przejął jego prowadzenie.

Pierwotnym zadaniem Indeksu Represjonowanych była przede wszystkim pomoc w poszukiwaniu osób zaginionych. Z czasem projekt został rozwinięty również jako narzędzie służące badaniom naukowym nad represjami sowieckimi i losami ludności polskiej na Wschodzie.

Początkowo informacje gromadzono przede wszystkim za pomocą ankiet personalnych wypełnianych przez osoby represjonowane lub członków ich rodzin. Było to niezwykle ważne źródło, ponieważ pozwalało dokumentować indywidualne losy ludzi, których historie nie zawsze były znane z oficjalnych dokumentów.

Z czasem do projektu zaczęto włączać informacje pochodzące z polskich archiwów, instytucji i organizacji działających zarówno w kraju, jak i za granicą. Wykorzystano między innymi materiały Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie, Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, Polskiego Czerwonego Krzyża oraz Związku Sybiraków.

Bardzo ważną rolę odegrały również materiały pochodzące z archiwów posowieckich. Od lat 90. XX wieku informacje z archiwów znajdujących się na terenie byłego Związku Sowieckiego pozyskiwano między innymi za pośrednictwem Stowarzyszenia „Memoriał” w Moskwie. Pozwoliło to znacznie rozszerzyć wiedzę o losach osób represjonowanych.

W wyniku wieloletnich prac powstała wewnętrzna komputerowa baza Indeksu Represjonowanych licząca około 1,2 miliona rekordów. Baza ta nie jest w całości dostępna publicznie w Internecie. Obecnie korzystają z niej pracownicy Instytutu Pamięci Narodowej podczas prowadzenia kwerend.

Publicznie dostępna internetowa baza Indeksu Represjonowanych zawiera natomiast ponad 316 tysięcy rekordów. Znajdują się w niej biogramy i informacje pochodzące z wielu zweryfikowanych oraz opracowanych źródeł.

Dla genealoga najważniejsza jest możliwość wyszukiwania konkretnych osób. Odnalezione biogramy mogą zawierać podstawowe dane personalne, informacje dotyczące rodzaju represji oraz wskazania materiałów archiwalnych, w których występuje dana osoba. Takie informacje mogą być punktem wyjścia do dalszych poszukiwań dokumentów dotyczących przodka.

Baza obejmuje osoby, których losy były związane z różnymi formami represji sowieckich. Mogą to być osoby aresztowane przez NKWD, więzione, deportowane w głąb ZSRS, przebywające na zesłaniu lub w łagrach, a także osoby występujące w innych dokumentach sowieckiego aparatu represji.

W internetowej bazie znajdują się również dane pochodzące z tak zwanej listy ukraińskiej. Jest to wykaz więźniów rozstrzelanych na podstawie decyzji władz sowieckich z 5 marca 1940 roku. Udostępniono także dane z wykazu spraw prowadzonych przez organa NKWD Zachodniej Ukrainy i Białorusi, obejmującego osoby aresztowane i objęte śledztwami w latach 1939–1941.

Od 2008 roku do internetowego Indeksu dodawano również biogramy opracowywane na podstawie innych wiarygodnych materiałów. Wykorzystywano między innymi ankiety personalne, dokumenty uzyskane z archiwów w Rosji, Kazachstanie, na Litwie i Ukrainie, materiały Wojskowej Komisji Archiwalnej, dokumentację Biura Informacji i Poszukiwań Polskiego Czerwonego Krzyża oraz materiały Związku Sybiraków.

Ważnym rezultatem projektu była także seria wydawnicza „Indeks Represjonowanych”. W latach 1995–2013 opublikowano 21 tomów w 29 woluminach. Zawierały one zweryfikowane biogramy osób należących do poszczególnych kategorii represjonowanych. W biogramach zamieszczano podstawowe dane osobowe, informacje o represjach w ZSRS oraz sygnatury źródeł archiwalnych.

Dla osób prowadzących badania genealogiczne baza może mieć szczególne znaczenie w przypadku rodzin pochodzących z dawnych Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej. Jeżeli przodek mieszkał przed wojną na terenach dzisiejszej Litwy, Białorusi lub Ukrainy, a po 17 września 1939 roku zaginął, został aresztowany albo wywieziony w głąb ZSRS, Indeks Represjonowanych powinien być jednym z podstawowych miejsc poszukiwań.

Warto wyszukiwać nie tylko jednego członka rodziny. Represje bardzo często obejmowały całe rodziny, dlatego odnalezienie jednej osoby może prowadzić do kolejnych krewnych. Pomocne może być również porównywanie nazwisk z miejscem zamieszkania, datą urodzenia i innymi znanymi informacjami, ponieważ w bazie mogą występować osoby o identycznych imionach i nazwiskach.

Brak osoby w publicznej bazie internetowej nie oznacza, że nie była ona represjonowana. Jest to szczególnie ważne, ponieważ wewnętrzna baza projektu liczy około 1,2 miliona rekordów, podczas gdy publiczna baza internetowa zawiera ponad 316 tysięcy. W przypadku braku wyniku warto więc kontynuować poszukiwania również w zasobach Instytutu Pamięci Narodowej i innych archiwach.

Indeks Represjonowanych jest wartościowym źródłem nie tylko do ustalania podstawowych danych genealogicznych. Może pomóc odtworzyć dramatyczne losy konkretnych osób – ustalić, czy zostały aresztowane, deportowane, uwięzione lub zesłane oraz wskazać dokumenty, w których zachowały się informacje na ich temat.

Dla osób badających losy rodzin dotkniętych represjami sowieckimi jest to jedno z najważniejszych miejsc, od których warto rozpocząć poszukiwania. Połączenie informacji z Indeksu z aktami IPN, dokumentacją PCK, materiałami archiwalnymi, relacjami rodzinnymi i księgami metrykalnymi może pozwolić na znacznie dokładniejsze odtworzenie historii przodka.